Matemáticas I · Tema 3 · Sección 3.5

Ejercicios resueltos de sistemas con parámetros

4 ejercicios resueltos paso a paso del tema 3 de Matemáticas I (Sistemas de ecuaciones y determinantes). El enunciado está a la vista y la solución, plegada: intenta cada ejercicio antes de abrirla.

  • parámetros
  • familias de soluciones
  • discusión
  • casos particulares

Ejercicio 1

Dificultad: Básico

Analizar según el valor de aa:

{x+y+z=12x+3y+z=ax+ay+2z=3\begin{cases} x + y + z = 1 \\ 2x + 3y + z = a \\ x + ay + 2z = 3 \end{cases}

Ver solución paso a paso4 pasos
  1. Paso 1
    Formar matriz ampliada y reducir

    (111∣1231∣a1a2∣3)\begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 & \mid & 1 \\ 2 & 3 & 1 & \mid & a \\ 1 & a & 2 & \mid & 3 \end{pmatrix}

    f21(−2),f31(−1)f_{21}(-2), f_{31}(-1):

    (111∣101−1∣a−20a−11∣2)\begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 & \mid & 1 \\ 0 & 1 & -1 & \mid & a-2 \\ 0 & a-1 & 1 & \mid & 2 \end{pmatrix}

  2. Paso 2
    Continuar eliminación

    f32(−(a−1))f_{32}(-(a-1)):

    (111∣101−1∣a−2001+(a−1)∣2−(a−1)(a−2))\begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 & \mid & 1 \\ 0 & 1 & -1 & \mid & a-2 \\ 0 & 0 & 1+(a-1) & \mid & 2-(a-1)(a-2) \end{pmatrix}

    =(111∣101−1∣a−200a∣2−(a2−3a+2))= \begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 & \mid & 1 \\ 0 & 1 & -1 & \mid & a-2 \\ 0 & 0 & a & \mid & 2-(a^2-3a+2) \end{pmatrix}

    =(111∣101−1∣a−200a∣−a2+3a)= \begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 & \mid & 1 \\ 0 & 1 & -1 & \mid & a-2 \\ 0 & 0 & a & \mid & -a^2+3a \end{pmatrix}

  3. Paso 3
    Análisis por casos

    Caso 1: a≠0a \neq 0

    rango(A)=rango([A∣b])=3\text{rango}(A) = \text{rango}([A \mid b]) = 3 → Solución única

    Caso 2: a=0a = 0

    (111∣101−1∣−2000∣0)\begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 & \mid & 1 \\ 0 & 1 & -1 & \mid & -2 \\ 0 & 0 & 0 & \mid & 0 \end{pmatrix}

    rango(A)=rango([A∣b])=2<3\text{rango}(A) = \text{rango}([A \mid b]) = 2 < 3 → Infinitas soluciones

  4. Paso 4
    Soluciones específicas

    Para a≠0a \neq 0: z=−a2+3aa=3−az = \frac{-a^2+3a}{a} = 3-a

    y=(a−2)+z=(a−2)+(3−a)=1y = (a-2) + z = (a-2) + (3-a) = 1

    x=1−y−z=1−1−(3−a)=a−3x = 1 - y - z = 1 - 1 - (3-a) = a-3

    Para a=0a = 0: Variable libre z=tz = t, y=−2+ty = -2 + t, x=1−(−2+t)−t=3−2tx = 1 - (-2 + t) - t = 3 - 2t

    Resumen:

    • a≠0a \neq 0: Solución única (a−3,1,3−a)(a-3, 1, 3-a)
    • a=0a = 0: Infinitas soluciones (3−2t,−2+t,t)(3-2t, -2+t, t) donde t∈Rt \in \mathbb{R}

Ejercicio 2

Dificultad: Intermedio

Para el sistema homogéneo:

{kx+y−z=0x+ky+z=0x−y+kz=0\begin{cases} kx + y - z = 0 \\ x + ky + z = 0 \\ x - y + kz = 0 \end{cases}

determinar los valores de kk para los cuales existen soluciones no triviales

Ver solución paso a paso4 pasos
  1. Paso 1
    Condición para soluciones no triviales

    El sistema homogéneo tiene soluciones no triviales si y solo si det(A)=0\text{det}(A) = 0

  2. Paso 2
    Calcular el determinante

    det(A)=∣k1−11k11−1k∣\text{det}(A) = \begin{vmatrix} k & 1 & -1 \\ 1 & k & 1 \\ 1 & -1 & k \end{vmatrix}

    Desarrollando por la primera fila:

    =k∣k1−1k∣−1∣111k∣+(−1)∣1k1−1∣= k \begin{vmatrix} k & 1 \\ -1 & k \end{vmatrix} - 1 \begin{vmatrix} 1 & 1 \\ 1 & k \end{vmatrix} + (-1) \begin{vmatrix} 1 & k \\ 1 & -1 \end{vmatrix}

    =k(k2+1)−1(k−1)−1(−1−k)= k(k^2 + 1) - 1(k - 1) - 1(-1 - k)

    =k3+k−k+1+1+k=k3+k+2= k^3 + k - k + 1 + 1 + k = k^3 + k + 2

  3. Paso 3
    Resolver k3+k+2=0k^3 + k + 2 = 0

    Probando valores enteros: k=−1k = -1

    (−1)3+(−1)+2=−1−1+2=0(-1)^3 + (-1) + 2 = -1 - 1 + 2 = 0 ✓

    Factorizando: k3+k+2=(k+1)(k2−k+2)k^3 + k + 2 = (k + 1)(k^2 - k + 2)

    Para k2−k+2=0k^2 - k + 2 = 0: k=1±1−82=1±−72k = \frac{1 \pm \sqrt{1-8}}{2} = \frac{1 \pm \sqrt{-7}}{2} (raíces complejas)

  4. Paso 4
    Análisis de las soluciones no triviales para k=−1k = -1

    Sistema: {−x+y−z=0x−y+z=0x−y−z=0\begin{cases} -x + y - z = 0 \\ x - y + z = 0 \\ x - y - z = 0 \end{cases}

    La primera y segunda ecuación son opuestas, y de la tercera: x−y−z=0x - y - z = 0

    Combinando con la primera: x−y=zx - y = z y −x+y=z-x + y = z, por tanto z=0z = 0

    Con z=0z = 0: x=yx = y

    Solución no trivial: (t,t,0)(t, t, 0) donde t≠0t \neq 0

    Conclusión: k=−1k = -1 es el único valor real para el cual existen soluciones no triviales

Ejercicio 3

Dificultad: Avanzado

Estudiar la compatibilidad del sistema:

{x+my+z=1mx+y+z=mx+y+mz=m2\begin{cases} x + my + z = 1 \\ mx + y + z = m \\ x + y + mz = m^2 \end{cases}

Ver solución paso a paso5 pasos
  1. Paso 1
    Matriz ampliada

    (1m1∣1m11∣m11m∣m2)\begin{pmatrix} 1 & m & 1 & \mid & 1 \\ m & 1 & 1 & \mid & m \\ 1 & 1 & m & \mid & m^2 \end{pmatrix}

  2. Paso 2
    Eliminación progresiva

    f21(−m),f31(−1)f_{21}(-m), f_{31}(-1):

    (1m1∣101−m21−m∣001−mm−1∣m2−1)\begin{pmatrix} 1 & m & 1 & \mid & 1 \\ 0 & 1-m^2 & 1-m & \mid & 0 \\ 0 & 1-m & m-1 & \mid & m^2-1 \end{pmatrix}

  3. Paso 3
    Análisis del caso crítico m=1m = 1

    Para m=1m = 1:

    (111∣1000∣0000∣0)\begin{pmatrix} 1 & 1 & 1 & \mid & 1 \\ 0 & 0 & 0 & \mid & 0 \\ 0 & 0 & 0 & \mid & 0 \end{pmatrix}

    rango(A)=rango([A∣b])=1<3\text{rango}(A) = \text{rango}([A \mid b]) = 1 < 3 → Infinitas soluciones

  4. Paso 4
    Análisis del caso crítico m=−1m = -1

    Para m=−1m = -1:

    (1−11∣1002∣002−2∣0)\begin{pmatrix} 1 & -1 & 1 & \mid & 1 \\ 0 & 0 & 2 & \mid & 0 \\ 0 & 2 & -2 & \mid & 0 \end{pmatrix}

    f23f_{23}: (1−11∣102−2∣0002∣0)\begin{pmatrix} 1 & -1 & 1 & \mid & 1 \\ 0 & 2 & -2 & \mid & 0 \\ 0 & 0 & 2 & \mid & 0 \end{pmatrix}

    rango(A)=rango([A∣b])=3\text{rango}(A) = \text{rango}([A \mid b]) = 3 → Solución única

  5. Paso 5
    Caso general m≠±1m \neq \pm 1

    Para 1−m2≠01 - m^2 \neq 0, podemos continuar:

    f32(−1−m1−m2)=f32(−11+m)f_{32}(-\frac{1-m}{1-m^2}) = f_{32}(-\frac{1}{1+m}):

    El elemento (3,3)(3{,}3) será: (m−1)−1−m1+m=(m−1)(1+11+m)=(m−1)(m+2)m+1(m-1) - \frac{1-m}{1+m} = (m-1)\left(1 + \frac{1}{1+m}\right) = \frac{(m-1)(m+2)}{m+1}, y el término independiente sigue siendo m2−1m^2-1 (el de la fila 2 es 0). Es coherente con det⁡(A)=−(m−1)2(m+2)\det(A) = -(m-1)^2(m+2).

    Si m≠1,−1,−2m \neq 1, -1, -2: rango(A)=rango([A∣b])=3\text{rango}(A) = \text{rango}([A \mid b]) = 3 → Solución única

    Si m=−2m = -2: la tercera fila queda (0  0  0∣3)(0 \ \ 0 \ \ 0 \mid 3), rango(A)=2\text{rango}(A) = 2, rango([A∣b])=3\text{rango}([A \mid b]) = 3 → Sin solución (sumando las tres ecuaciones se obtiene 0=30 = 3)

    Resumen:

    • m=1m = 1: Infinitas soluciones
    • m=−2m = -2: Sin solución
    • m≠1,−2m \neq 1, -2: Solución única

Ejercicio 4

Dificultad: Experto

Resolver completamente el siguiente sistema paramétrico:

Una empresa produce tres tipos de productos P1, P2, P3 con restricciones:

{2x1+x2+3x3=180 (horas)x1+3x2+x3=150 (material)x1+x2+λx3=120 (energıˊa)\begin{cases} 2x_1 + x_2 + 3x_3 = 180 \text{ (horas)} \\ x_1 + 3x_2 + x_3 = 150 \text{ (material)} \\ x_1 + x_2 + \lambda x_3 = 120 \text{ (energía)} \end{cases}

Analizar según el parámetro λ\lambda y calcular la producción cuando λ=2\lambda = 2

Ver solución paso a paso5 pasos
  1. Paso 1
    Análisis matricial del sistema

    (213∣180131∣15011λ∣120)\begin{pmatrix} 2 & 1 & 3 & \mid & 180 \\ 1 & 3 & 1 & \mid & 150 \\ 1 & 1 & \lambda & \mid & 120 \end{pmatrix}

  2. Paso 2
    Eliminación de Gauss

    f21(−12),f31(−12)f_{21}(-\frac{1}{2}), f_{31}(-\frac{1}{2}):

    (213∣180052−12∣60012λ−32∣30)\begin{pmatrix} 2 & 1 & 3 & \mid & 180 \\ 0 & \frac{5}{2} & -\frac{1}{2} & \mid & 60 \\ 0 & \frac{1}{2} & \lambda - \frac{3}{2} & \mid & 30 \end{pmatrix}

    f32(−15)f_{32}(-\frac{1}{5}):

    (213∣180052−12∣6000λ−32+110∣30−12)\begin{pmatrix} 2 & 1 & 3 & \mid & 180 \\ 0 & \frac{5}{2} & -\frac{1}{2} & \mid & 60 \\ 0 & 0 & \lambda - \frac{3}{2} + \frac{1}{10} & \mid & 30 - 12 \end{pmatrix}

    =(213∣180052−12∣6000λ−75∣18)= \begin{pmatrix} 2 & 1 & 3 & \mid & 180 \\ 0 & \frac{5}{2} & -\frac{1}{2} & \mid & 60 \\ 0 & 0 & \lambda - \frac{7}{5} & \mid & 18 \end{pmatrix}

  3. Paso 3
    Análisis de casos

    Caso 1: λ≠75\lambda \neq \frac{7}{5}

    Solución única: x3=18λ−75=905λ−7x_3 = \frac{18}{\lambda - \frac{7}{5}} = \frac{90}{5\lambda - 7}

    x2=60+12x352=120+x35=120+905λ−75x_2 = \frac{60 + \frac{1}{2}x_3}{\frac{5}{2}} = \frac{120 + x_3}{5} = \frac{120 + \frac{90}{5\lambda-7}}{5}

    x1=180−x2−3x32x_1 = \frac{180 - x_2 - 3x_3}{2}

    Caso 2: λ=75\lambda = \frac{7}{5}

    (213∣180052−12∣60000∣18)\begin{pmatrix} 2 & 1 & 3 & \mid & 180 \\ 0 & \frac{5}{2} & -\frac{1}{2} & \mid & 60 \\ 0 & 0 & 0 & \mid & 18 \end{pmatrix}

    rango(A)=2\text{rango}(A) = 2, rango([A∣b])=3\text{rango}([A \mid b]) = 3 → Sin solución

  4. Paso 4
    Condiciones de factibilidad física

    Para que las soluciones sean no negativas:

    • x3≥0x_3 \geq 0: 905λ−7≥0⇒λ>75\frac{90}{5\lambda-7} \geq 0 \Rightarrow \lambda > \frac{7}{5}
    • x2≥0x_2 \geq 0: 120+905λ−7≥0120 + \frac{90}{5\lambda-7} \geq 0 (siempre cierto para λ>75\lambda > \frac{7}{5})
    • x1≥0x_1 \geq 0: x1=180−x2−3x32=30(13λ−23)5λ−7≥0⇒λ≥2313≈1,77x_1 = \frac{180 - x_2 - 3x_3}{2} = \frac{30(13\lambda - 23)}{5\lambda - 7} \geq 0 \Rightarrow \lambda \geq \frac{23}{13} \approx 1{,}77
  5. Paso 5
    Optimización para casos específicos

    Para λ=2\lambda = 2: x3=9010−7=30x_3 = \frac{90}{10-7} = 30

    x2=120+305=30x_2 = \frac{120 + 30}{5} = 30

    x1=180−30−902=30x_1 = \frac{180 - 30 - 90}{2} = 30

    Producción resultante: (30,30,30)(30, 30, 30) unidades cuando λ=2\lambda = 2

    Conclusión:

    • λ≥2313\lambda \geq \frac{23}{13}: solución única con producción no negativa (físicamente realizable)
    • 75<λ<2313\frac{7}{5} < \lambda < \frac{23}{13}: solución única, pero con x1<0x_1 < 0 (no realizable)
    • λ=75\lambda = \frac{7}{5}: Sistema incompatible
    • λ<75\lambda < \frac{7}{5}: solución única con x3<0x_3 < 0 (no realizable)